Co to jest analiza techniczna i jak z niej korzystać na rynku?

Na ten sam wykres CD Projekt patrzy 2 inwestorów. Pierwszy widzi podwójne dno i sygnał kupna, drugi - korektę w trendzie spadkowym i miejsce na powiększenie shorta. Obaj powołują się na analizę techniczną. Różnica nie siedzi w danych, tylko w interpretacji. A najciekawsze i tak bywa to, czego na wykresie nie ma - na przykład kto właśnie gra na spadki, co zdradza rejestr krótkiej sprzedaży KNF.

Czym jest analiza techniczna?

Analiza techniczna to ocena instrumentu finansowego na podstawie jego notowań - kursu i wolumenu - zamiast danych ze sprawozdań finansowych. Zamiast liczyć, ile spółka zarabia, analityk techniczny patrzy, jak zachowuje się jej kurs i kto w tej chwili przeważa: kupujący czy sprzedający.

Całość stoi na 3 założeniach, które pod koniec XIX wieku sformułował Charles Dow, twórca indeksu Dow Jones i współzałożyciel „The Wall Street Journal":

1. Rynek dyskontuje wszystko. Cena odzwierciedla wszystkie dostępne informacje - wyniki, plotki, nastroje, przepływy kapitału. Patrząc na kurs, patrzysz na wypadkową wiedzy wszystkich uczestników rynku.
2. Ceny poruszają się w trendach. Ruch raz rozpoczęty częściej trwa, niż się odwraca. Zadanie analityka: rozpoznać trend wcześnie i podążać za nim do sygnałów odwrócenia.
3. Historia się powtarza. Paniki, euforie i akumulacja wynikają z psychologii ludzi, a ta zmienia się wolniej niż technologia rynku. Formacje opisane 50 lat temu wciąż pojawiają się na wykresach.

Z tych założeń wyrasta cała praktyka: wykresy, formacje, wskaźniki, linie trendu. Wszystkie próbują odpowiedzieć na to samo pytanie - czy popyt przeważa nad podażą, czy odwrotnie.

Analiza techniczna czy fundamentalna - którą wybrać?

Fałszywy dylemat. Obie metody odpowiadają na różne pytania i działają w różnych horyzontach czasowych.

Analiza fundamentalna mówi, co kupić lub sprzedać: wycenia spółkę na podstawie zysków, przepływów i zadłużenia, a wynik porównuje z ceną rynkową (pisaliśmy o tym przy okazji wskaźnika P/E). Analiza techniczna mówi, kiedy to zrobić: wskazuje momenty, w których układ popytu i podaży sprzyja zajęciu pozycji.

W praktyce podział wygląda tak: inwestor długoterminowy wybiera spółki fundamentalnie, a technicznie szuka punktu wejścia. Inwestor grający w horyzoncie dni i tygodni opiera się głównie na technice, bo w tak krótkim okresie wyniki kwartalne nie zdążą wpłynąć na kurs - liczy się przepływ zleceń. Fundusze grające na spadki łączą oba podejścia: teza jest fundamentalna (przewartościowanie, spadające marże), moment wejścia - techniczny. A kto gra na spadki teraz? To pokazuje monitor krótkiej sprzedaży.

Podstawowe narzędzia analizy technicznej

Narzędzi są dziesiątki, ale codzienna praktyka większości inwestorów kręci się wokół kilku z nich.

Wykres świecowy

Zacznijmy od samego wykresu, bo świece to dziś domyślny widok w niemal każdej platformie. Jedna świeca pokazuje 4 wartości z danego okresu: kurs otwarcia, zamknięcia, maksimum i minimum. Zielony (lub biały) korpus oznacza wzrost, czerwony (czarny) - spadek. Technikę wymyślił w XVIII wieku Munehisa Homma, handlarz ryżu z Osaki, a na Zachód przeniósł ją Steve Nison książką „Japanese Candlestick Charting Techniques" z 1991 roku.

Świece układają się w formacje - młot, objęcie hossy, gwiazda wieczorna - które sygnalizują możliwe odwrócenie lub kontynuację ruchu. Pojedyncza formacja mówi jednak niewiele, dopóki nie zestawisz jej z trendem i poziomami cenowymi.

Wsparcia i opory

Wsparcie to poziom, przy którym popyt wcześniej zatrzymywał spadki. Opór działa od drugiej strony - to cena, powyżej której kurs dotąd nie potrafił wyjść, bo sprzedający za każdym razem dusili wzrosty. Mechanika jest czysto psychologiczna: inwestorzy pamiętają ceny, przy których kupowali lub sprzedawali, i reagują, gdy kurs do nich wraca.

Praktyczna zasada: im więcej razy kurs testował dany poziom i im wyższy wolumen towarzyszył tym testom, tym poziom silniejszy. Przebicie silnego poziomu samo w sobie jest informacją, a pokonane wsparcie często zaczyna potem działać jako opór.

Średnie kroczące

Średnia krocząca wygładza wykres: pokazuje średni kurs z ostatnich N sesji, liczony na nowo każdego dnia. Najpopularniejsze okresy to 50, 100 i 200 sesji dla inwestorów średnio- i długoterminowych oraz 10-20 sesji dla krótkoterminowych.

Najprostsze zastosowanie to filtr trendu: dopóki kurs trzyma się nad rosnącą średnią z 200 sesji, rynek uchodzi za wzrostowy. Popularne są też sygnały przecięć, jak złoty krzyż (średnia z 50 sesji przebija od dołu średnią z 200) i krzyż śmierci (odwrotnie).

RSI i MACD

RSI (Relative Strength Index, wskaźnik siły względnej) mierzy tempo ruchu kursu w skali 0-100. Odczyt powyżej 70 oznacza rynek wykupiony, poniżej 30 - wyprzedany. Autorem jest J. Welles Wilder („New Concepts in Technical Trading Systems", 1978).

MACD, stworzony przez Geralda Appela w latach 70., pokazuje relację 2 średnich wykładniczych. Gdy linia MACD przecina linię sygnalną, powstaje sygnał kupna lub sprzedaży. Gdy wskaźnik rozjeżdża się z kursem (dywergencja) - trend słabnie, zanim widać to na cenie.

Oba wskaźniki mają wspólną pułapkę. Najlepiej sprawdzają się w konsolidacji, a w silnym trendzie potrafią tygodniami pokazywać skrajne odczyty - RSI powyżej 70 w hossie zwykle potwierdza siłę rynku i nie ma sensu traktować go jako sygnału sprzedaży.

Wolumen

Do kompletu zostaje wolumen, czyli potwierdzenie ruchu. Wybicie z formacji przy wysokim wolumenie ma wyższą skuteczność niż to samo wybicie przy niskim, bo dopiero wysoki obrót pokazuje, że w ruch zaangażował się realny kapitał.

Na GPW ta zasada liczy się podwójnie. Poza WIG20 płynność bywa niska, a przy niskim obrocie wykres łatwo „namalować" kilkoma zleceniami. Formacje na spółkach z sWIG80 czyta się ostrożniej niż te na KGHM czy Allegro.

Czy analiza techniczna działa? Co mówią badania?

Badacze spierają się o to od dekad, a uczciwa odpowiedź brzmi: czasem - i z biegiem lat coraz słabiej.

Klasyczne badanie Brocka, Lakonishoka i LeBarona z 1992 roku przetestowało 26 prostych reguł technicznych (średnie kroczące, wybicia z zakresu) na indeksie Dow Jones za lata 1897-1986. Wynik: sygnały kupna poprzedzały okresy ponadprzeciętnych wzrostów, sygnały sprzedaży - okresy słabsze. Reguły miały realną wartość prognostyczną.

Późniejsze prace ostudziły entuzjazm. Sullivan, Timmermann i White wykazali w 1999 roku, że po korekcie o data snooping (testowanie tysięcy reguł i raportowanie tych, które akurat zadziałały) efekt na danych po 1986 roku praktycznie znika. Przegląd Parka i Irwina z 2007 roku, obejmujący 95 badań, policzył: 56 wykazało zyskowność strategii technicznych, 20 wynik negatywny, 19 mieszany - z zastrzeżeniem autorów, że część pozytywnych wyników nie przetrwałaby korekty o koszty transakcyjne.

Z badań nie wynika więc, że analiza techniczna jest maszynką do pieniędzy - i nikt poważny tak jej nie traktuje. Działa jako narzędzie do prowadzenia pozycji: podpowiada, gdzie wejść, gdzie się bronić i kiedy wyjść, a przewagę buduje dopiero dyscyplina w trzymaniu się tych poziomów.

Jak korzystać z analizy technicznej na GPW?

Teoria z podręczników powstała na rynku amerykańskim i kilku rzeczy nie da się przenieść na GPW jeden do jednego.

Płynność. Na spółkach spoza WIG20 i mWIG40 dzienne obroty bywają na tyle niskie, że pojedyncze zlecenie przesuwa kurs o kilka procent. Formacje i wskaźniki mierzą wtedy głównie szum. Im niższy obrót, tym dłuższy interwał ma sens: na spółce z obrotem 50 tys. zł dziennie wykres tygodniowy mówi więcej niż godzinowy.

Luki cenowe. Informacje nie respektują godzin sesji. Raporty, komunikaty ESPI i ruchy na rynkach zagranicznych kumulują się po zamknięciu notowań, więc kursy regularnie otwierają się z luką. Stop loss ustawiony na wykresie nie chroni przed luką - zlecenie wykona się po cenie otwarcia, a ta potrafi leżeć daleko pod poziomem obrony.

Do tego dochodzi horyzont. Dla inwestora z portfelem długoterminowym technika służy głównie do rozkładania zakupów w czasie. Sygnał z wykresu tygodniowego LPP ma inną wagę niż sygnał z interwału 15-minutowego, bo dłuższe interwały odfiltrowują sporą część dziennego szumu.

Sam proces sprowadza się do planu: poziom wejścia, poziom obrony (stop loss) i poziom realizacji zysku, wszystkie określone zanim otworzysz pozycję. Przykład na liczbach ilustracyjnych: kurs spółki X wybija opór 100 zł przy podwyższonym wolumenie. Plan: wejście 101 zł, obrona 94 zł (pod ostatnim dołkiem), cel 115 zł (zasięg wynikający z formacji). Ryzykujesz 7 zł na akcję, potencjał to 14 zł - stosunek zysku do ryzyka 2:1. Kurs spada do 94 zł? Zamykasz bez dyskusji. W praktyce to najtrudniejsza część całego planu.

Analiza techniczna a pozycje krótkie - czego nie widać na wykresie?

Wykres pokazuje, co rynek zrobił. O tym, kto i po której stronie stoi, milczy. Tę lukę częściowo wypełnia rejestr krótkiej sprzedaży KNF: każda pozycja krótka netto przekraczająca 0,5% kapitału spółki trafia do publicznego rejestru z nazwą funduszu i datą otwarcia. Wymóg wprowadziło rozporządzenie UE 236/2012.

Dla analityka technicznego to dodatkowa warstwa danych w 3 sytuacjach:

1. Potwierdzenie tezy spadkowej. Kurs przebija wsparcie, a w rejestrze od tygodni rosną pozycje krótkie. Wyspecjalizowane fundusze jak Marshall Wace, Kintbury czy Qube zajmują pozycje po analizie, na którą inwestor indywidualny nie ma zasobów. Zbieżność sygnału technicznego z rosnącym short interest (sumą pozycji krótkich na spółce) wzmacnia obraz.
2. Ryzyko short squeeze. Sytuacja odwrotna: kurs rysuje formację odwrócenia w górę, a na spółce wisi kilka procent kapitału w pozycjach krótkich. Wybicie zmusza shorterów do odkupu akcji, a ich popyt napędza dalszy wzrost. Sygnał techniczny plus wysokie short interest to paliwo do gwałtownego ruchu - jak to wyglądało na GPW, opisujemy w analizie 3 przypadków short squeeze.
3. Szacowanie poziomów obrony shorterów. Rejestr podaje datę otwarcia pozycji (positionDate). Zestawiając ją z kursem z tego dnia, oszacujesz, przy jakiej cenie fundusz wszedł i od którego poziomu jego pozycja traci.

Spółki z największą sumą pozycji krótkich zbieramy w rankingach i analizach, a wynik każdego funduszu liczymy na bieżąco, z aktualnymi kursami.

Najczęstsze błędy w analizie technicznej

Zacznijmy od błędu, który psuje wszystkie pozostałe narzędzia: inwestor z otwartą pozycją widzi na wykresie to, co chce zobaczyć. Formacje wzrostowe, gdy trzyma akcje, spadkowe, gdy gra na spadki. Antidotum to plan zapisany przed wejściem i poziomy, których się nie przesuwa.

Przeładowanie wskaźnikami. 6 oscylatorów liczonych z tego samego kursu to 6 wersji jednej informacji. Wystarczą 2-3 narzędzia mierzące różne rzeczy: trend, tempo, wolumen.

Wskaźniki bez kontekstu trendu. RSI poniżej 30 na spółce w rocznym trendzie spadkowym nie jest okazją - jest normą tego trendu. Skrajne odczyty oscylatorów mają wartość przy rynku bocznym, w trendzie generują serię strat.

Brak zarządzania wielkością pozycji. Sygnały techniczne zawodzą częściej, niż sugerują podręczniki - wie o tym każdy, kto prowadził dziennik transakcji. Przy takiej trafności o wyniku portfela decyduje to, ile kapitału stoi za pojedynczą transakcją i jak szybko ucinasz straty. Transakcja, w której ryzykujesz 1% portfela, może pójść źle 10 razy z rzędu i rachunek to przeżyje. Ta sama seria przy 10% kapitału na pozycję zabiera ponad połowę portfela.

Od wykresu do pełnego obrazu rynku

Analiza techniczna porządkuje decyzje: zamienia „wydaje mi się, że spadnie" na plan z poziomami wejścia, obrony i wyjścia. Badania studzą oczekiwania wobec samych sygnałów, ale dyscyplina, którą technika wymusza, broni się niezależnie od skuteczności formacji. Najwięcej daje w połączeniu z innymi danymi - fundamentami spółki i obrazem tego, kto stoi po krótkiej stronie rynku.

Ten drugi element znajdziesz u nas: monitor krótkiej sprzedaży pokazuje wszystkie pozycje ≥ 0,5% na spółkach z GPW, z kursami i wynikiem każdego funduszu. A jeśli chcesz wiedzieć, kiedy na obserwowanej spółce pojawi się nowy short - zapisz się na alerty.

Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej w rozumieniu przepisów.

Źródła

1. Brock W., Lakonishok J., LeBaron B., „Simple Technical Trading Rules and the Stochastic Properties of Stock Returns", Journal of Finance, 1992.
2. Sullivan R., Timmermann A., White H., „Data-Snooping, Technical Trading Rule Performance, and the Bootstrap", Journal of Finance, 1999.
3. Park C.-H., Irwin S.H., „What Do We Know About the Profitability of Technical Analysis?", Journal of Economic Surveys, 2007.
4. Wilder J.W., „New Concepts in Technical Trading Systems", Trend Research, 1978.
5. Nison S., „Japanese Candlestick Charting Techniques", New York Institute of Finance, 1991.
6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 236/2012 w sprawie krótkiej sprzedaży i wybranych aspektów swapów ryzyka kredytowego.
7. Rejestr krótkiej sprzedaży KNF - rss.knf.gov.pl.